Je loopt door de supermarkt en kiest bewust: skyr in plaats van vla, geraspte wortel in plaats van chips, een plantaardige drink in plaats van volle melk. Toch vallen al die producten onder dezelfde categorie als chips en cola: ultrabewerkt. Dat bleek dit jaar uit Nederlands onderzoek, en het zet de vraag op scherp wat "gezond" eigenlijk nog betekent op een etiket.
Wat ultrabewerkt voedsel precies is
De term komt uit de NOVA-classificatie, een systeem dat voedingsmiddelen indeelt op basis van hoeveel bewerking ze hebben ondergaan, niet op basis van calorieën of vetgehalte. Een product valt in de hoogste groep zodra het een ingrediënt bevat dat je nooit in een gewone keuken gebruikt, zoals bepaalde emulgatoren, smaakversterkers of textuurverbeteraars. Suiker, zout en vet spelen dus een kleinere rol dan je zou verwachten. De indeling kijkt naar het productieproces, niet naar wat er aan het einde in je bord ligt.
Skyr en geraspte wortel, hoe kan dat?
Juist daarom belanden producten die je nooit als "junkfood" zou omschrijven toch op de lijst. Geraspte wortel krijgt vaak een antioxidant toegevoegd om bruin worden te voorkomen. Skyr bevat regelmatig verdikkingsmiddelen voor een stevigere textuur. Plantaardige drinks op basis van haver of amandel worden verrijkt met stabilisatoren zodat de vloeistof niet uitzakt in het pak. Geen van die toevoegingen is schadelijk in de hoeveelheden die worden gebruikt, maar ze zijn genoeg om het etiket te laten kantelen naar "ultrabewerkt".
Hoogleraar voeding Jaap Seidell van de VU wijst op een onderliggend patroon: bij veel van deze producten zijn juist de minder gunstige stoffen eruit gehaald en zijn er andere ingrediënten bijgekomen om smaak en structuur recht te trekken. Dat maakt het lastig om met één blik op de verpakking te zien of iets daadwerkelijk minder voedzaam is geworden.
Twee studies, twee heel verschillende conclusies
Hoe onzeker de wetenschap nog is, blijkt uit twee recente onderzoeken die elkaar tegenspreken. Een studie van de Vrije Universiteit uit maart 2026 vond bij Nederlandse ouderen geen verband tussen ultrabewerkt eten en cognitieve achteruitgang. Een Australisch onderzoek onder ruim 2100 volwassenen kwam diezelfde periode tot het omgekeerde: deelnemers die relatief veel ultrabewerkt voedsel aten, scoorden lager op tests voor aandacht en verwerkingssnelheid.
Ook op andere terreinen lopen de uitkomsten uiteen. Een Amerikaanse studie koppelde veel ultrabewerkt eten aan een hoger risico op prostaatkanker bij de mannen die het meeste aten, terwijl eerdere overzichtsstudies het voedingspatroon in bredere zin linkten aan hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Zulke observationele studies tonen een samenhang, geen bewezen oorzaak. Wat je eet hangt namelijk ook samen met hoeveel je beweegt, rookt of slaapt, en die factoren zijn in de cijfers niet altijd volledig uit te sluiten.
Niet elk ultrabewerkt product is een probleem
De NOVA-groep "ultrabewerkt" is een grote verzamelbak. Daar valt een zak chips onder, maar ook volkorenbrood met een beetje conserveermiddel en light frisdrank naast skyr met verdikkingsmiddel. Steeds meer onderzoekers vinden die ene grote groep te breed om er harde conclusies op te baseren. Een plantaardige drink die verrijkt is met calcium en vitamine B12 kan voedingstechnisch nog altijd een prima keuze zijn, ook met het stempel "ultrabewerkt" erop.
Belangrijker dan het stempel is waarschijnlijk hoevéél van je dagelijkse voeding uit sterk bewerkte producten bestaat, en welke dat zijn. Een boterham met kaas en een handvol ultrabewerkte producten per week is iets anders dan een menu dat grotendeels uit kant-en-klare maaltijden, snacks en frisdrank bestaat. Dat sluit aan bij de denklijn achter de nieuwe Schijf van Vijf, die juist op het totale patroon let in plaats van op losse boosdoeners.
Er is ook een praktisch argument om het onderscheid te maken. Als je elk product met een lange ingrediëntenlijst schrapt, verlies je soms juist de betaalbare, voedzame opties: verrijkte plantaardige drinks, volkoren crackers of yoghurt met toegevoegde vitamine D. Streng vasthouden aan het label "ultrabewerkt" kan dus onbedoeld de verkeerde producten uit je mandje jagen, terwijl een zak chips met een kortere ingrediëntenlijst er soms juist in blijft liggen.
Zo lees je voortaan het etiket
Je hoeft niet elk potje skyr of pak plantaardige drink uit je mandje te halen, maar een paar gewoontes helpen om bewuster te kiezen:
- Kijk naar de lengte van de ingrediëntenlijst. Hoe korter en herkenbaarder, hoe minder bewerkt het product meestal is.
- Let op namen die je nooit in je eigen keukenkastje zou aantreffen, zoals specifieke E-nummers voor smaak of textuur, niet voor houdbaarheid.
- Vergelijk binnen dezelfde productgroep. Niet elke yoghurt of plantaardige drink bevat evenveel toevoegingen, dus twee vergelijkbare producten kunnen flink verschillen.
- Houd het aandeel in de gaten in plaats van losse producten te verbannen. Een gevarieerd menu met af en toe iets bewerkts weegt anders dan een week vol kant-en-klare maaltijden.
Wie toch liever met minder toevoegingen kookt, merkt dat de stap vaak kleiner is dan gedacht: gewone yoghurt met vers fruit in plaats van kant-en-klare skyr met smaakje, of zelf wortels raspen in plaats van de voorgesneden zak. Combineer dat met voldoende vezels en wat minder toegevoegde suiker, en je dagelijkse voeding verschuift vanzelf een stukje richting de onbewerkte kant van de schaal, zonder dat je radicaal je hele boodschappenlijst moet omgooien.